Το δημοσιονομικό αποτέλεσμα της εξίσωσης του ΕΦΚ μεταξύ πετρελαίου θέρμανσης και κίνησης

Ημερομηνία: Παρασκευή, 05 Απριλίου, 2013 

*  Άρης Σπέγγος, 3/4/2013

Το θέμα της εξίσωσης στον ΕΦΚ των καυσίμων, είναι ένα σημαντικότατο θέμα που απασχόλησε και απασχολεί την Ελληνική κοινωνία, λόγω των επιπτώσεων που προκαλεί στην οικονομική δραστηριότητα, αλλά και σε άλλους καίριους τομείς της κοινωνικής ζωής, όπως είναι η Δημόσια Υγεία και η απασχόληση. Στο παρόν κείμενο, η δική μου συμβολή θα είναι να κάνω μια σύντομη και όσο το δυνατόν περιεκτική ανασκόπηση της οικονομικής πλευράς του θέματος, και ειδικότερα δύο τομέων:

Πρώτον, του οικονομικού σκεπτικού, που ενυπάρχει πίσω από την απόφαση αυτή, αλλά και δεύτερον, του δημοσιονομικού αποτελέσματος το οποίο αυτό παρήγε για τα έσοδα του κράτους και την εν γένει οικονομική δραστηριότητα, συμβάλλοντας έτσι στο να γίνει μια αποτίμηση της μέχρι στιγμής επίπτωσής του. Πέρα όμως από το καθαρά οικονομικό μέρος, γνωρίζουμε όλοι μας πολύ καλά, ότι πίσω από κάθε οικονομικής φύσης μέτρο, πίσω από κάθε μορφής έμμεση ή άμεση φορολόγηση, υπάρχει πάντα ένα συγκεκριμένο πολιτικό σκεπτικό, που εκφράζει τις επιδιώξεις αυτών που ασκούν την εξουσία, και λαμβάνουν το εν λόγω μέτρο. Και αυτό το σκεπτικό είναι και το κλειδί, τόσο για την τελική μας κατανόηση, όσο και για την αποτίμηση των αποτελεσμάτων του.

Αρχίζοντας από την τελευταία αυτή διαπίστωση, θα δηλώσω ευθύς εξ αρχής ότι ηθελημένα και εν γνώσει μου, βασίστηκα μόνο σε επίσημες - κυβερνητικές, ακόμα και φιλο-μνημονιακές αν θέλετε, πηγές για την εύρεση των σχετικών στοιχείων. Και αυτό, όχι μόνο για να μην μπορούν να αμφισβητηθούν τα στοιχεία αυτά από την πλευρά που υποστηρίζει το μέτρο, αλλά ακριβώς και για να γίνει δυνατή η ανίχνευση αυτού του πολιτικού σκεπτικού, οι επιδιώξεις που υποκρύπτονται πίσω από το συγκεκριμένο μέτρο.

Έτσι, για μεν την τεκμηρίωση της ανάγκης λήψης αυτού του μέτρου αλλά και το δημοσιονομικό αποτέλεσμα το οποίο προέβλεπε η Κυβέρνηση, βασίστηκα στην μελέτη με τίτλο «Η ΕΞΙΣΩΣΗ ΤΟΥ ΕΙΔΙΚΟΥ ΦΟΡΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΣΤΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΣΗΣ» που συνέταξε και υπέβαλε τον Μάρτιο του 2012 το γνωστό Ίδρυμα Οικονομικών & Βιομηχανικών Μελετών, το γνωστό ΙΟΒΕ. Μια δεξαμενή σκέψης η οποία, για να το θέσω κάπως κομψά, διακρίνεται για την στοχοπροσήλωσή της σε νεοφιλελεύθερου τύπου οικονομικές συνταγές, και η δραστηριότητά της υποστηρίζεται από τον ίδιο τον ΣΕΒ. Πρόκειται για μια μελέτη που υπογράφεται από τους κ. Καραβίτη, Μανιάτη και Ντάντσεβ, και είχε χορηγό τον ίδιο τον Σύνδεσμο Εταιρειών Εμπορίας Πετρελαιοειδών Ελλάδος - και η οποία είναι πράγματι αποκαλυπτική, για δύο κυρίως λόγους: Πρώτον, γιατί σε αυτή διαφαίνεται καθαρά το γεγονός ότι οι δυσμενείς κοινωνικές αλλά και ευρύτερες επιπτώσεις της λήψης του συγκεκριμένου μέτρου ήταν εκ των προτέρων γνωστές, και δεύτερον, γιατί είναι τόσο εντυπωσιακά αποτυχημένη ως προς το προσδοκώμενο οικονομικό αποτέλεσμα, τα καθαρά έσοδα που θα ανέμενε το Κράτος…

Ας αρχίσουμε λέγοντας το απλό, ότι ο ΕΦΚ στα καύσιμα, είναι ένας ΕΜΜΕΣΟΣ φόρος. Και ως τέτοιος, είναι οριζόντιος. Επιβαρύνει δηλαδή το ίδιο, τόσο τον φτωχό και άνεργο που θέλει να ζεστάνει το σπίτι του, όσο και τον εφοπλιστή που θερμαίνει με πετρέλαιο την πισίνα του στο εξοχικό. Το ίδιο σε απόλυτους αριθμούς βέβαια, και όχι σε μονάδες επί του διαθέσιμου εισοδήματος, όπως θα ήταν το κοινωνικά σωστότερο. Η σχέση των έμμεσων και άμεσων φόρων είναι ασφαλώς ένα άλλο πολύ μεγάλο θέμα στο οποίο δεν μπορούμε να μείνουμε σε αυτή την συζήτηση, αλλά ας σταθούμε εδώ κρατώντας μόνον την αναμφισβήτητη διαπίστωση ότι οι έμμεσοι φόροι είναι γενικά, κοινωνικά άδικοι, και η Αριστερά πάντα πίστευε και πιστεύει ότι θα πρέπει να μειώνονται σε σχέση με τους άμεσους, γιατί έτσι εξυπηρετείται ο ύψιστος σκοπός της απόδοσης κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά και η Συνταγματική επιταγή που επιβάλλει ο κάθε πολίτης να φορολογείται σύμφωνα με το εισόδημά του και την φοροδοτική του ικανότητα.

Η αλήθεια αυτή, δεν είναι κάτι που διαφεύγει από τους εισηγητές του μέτρου και τους συντάκτες της έκθεσης του ΙΟΒΕ. Όπως επί λέξει αναφέρουν στην σ. 9 της μελέτης: «Η διαφορετική φορολόγηση του πετρελαίου κίνησης και του πετρελαίου θέρμανσης καθιερώθηκε το 1992 με το σκεπτικό ότι η θέρμανση ανήκει στα βασικά αγαθά και επομένως η φορολόγησή της με υψηλό συντελεστή είναι κοινωνικά άδικη, αφού πλήττει αναλογικά περισσότερο τα φτωχότερα στρώματα του πληθυσμού»… Δικαιολογούν όμως την πρότασή τους για την τερατώδη αύξηση στον ΕΦΚ του πετρελαίου θέρμανσης, με την αιτιολογία ότι πρέπει να εκμηδενιστεί η εκτεταμένη φοροδιαφυγή που προκαλείται από το λαθρεμπόριο καυσίμων. Βλέπουμε λοιπόν, ότι για τον νεοφιλελεύθερο τρόπο σκέψης, η παροχή προς το κοινωνικό σύνολο ενός «βασικού κοινωνικού αγαθού» όπως το χαρακτηρίζουν οι ίδιοι, ΟΦΕΙΛΕΙ να υποχωρήσει μπροστά στην αύξηση των εσόδων. Ακόμα και αν αυτό σημαίνει, όπως θα δούμε αμέσως, την σημαντική υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου του κοινωνικού συνόλου.

Λίγο πιο κάτω μάλιστα, στην σελίδα 38 του κειμένου, ο οικονομικός κυνισμός του σκεπτικού πίσω από το συγκεκριμένο μέτρο γίνεται ολοφάνερος, καθώς αναγνωρίζεται τόσο η ανελαστική φύση της ζήτησης για πετρέλαιο θέρμανσης, όσο και η… κοινωνική ευαισθησία αυτών που προτείνουν το μέτρο – και εδώ θα ήθελα να διαβάσω αυτολεξεί μέσα από την μελέτη:

«Καθώς η απόλυτη τιμή της ελαστικότητας της ζήτησης πετρελαίου θέρμανσης ως προς την τιμή είναι αρκετά μικρότερη της μονάδας, η ζήτηση για πετρέλαιο θέρμανσης μπορεί να χαρακτηριστεί ως ανελαστική. Αυτό το αποτέλεσμα είναι αναμενόμενο, καθώς η καύση πετρελαίου στη συγκεκριμένη περίπτωση πραγματοποιείται με σκοπό την ικανοποίηση ζωτικής ανάγκης σε αγαθό με περιορισμένη δυνατότητα υποκατάστασης. Ωστόσο, η ζήτηση για πετρέλαιο θέρμανσης είναι πιο ευαίσθητη σε μεταβολές των τιμών και του οικονομικού κύκλου σε σύγκριση με το πετρέλαιο κίνησης...

Έτσι, φαίνεται πως αναπροσαρμογή της καταναλωτικής συμπεριφοράς είναι περισσότερο εφικτή στη θέρμανση, παρά στη κίνηση. Φαίνεται πως είναι πιο εφικτό οι καταναλωτές να ανέχονται χαμηλότερες θερμοκρασίες (π.χ. φορώντας ζεστότερο ρουχισμό) και να καταναλώνουν αποτελεσματικότερα το πετρέλαιο θέρμανσης».

Να φορέσει λοιπόν ο κόσμος, ζεστότερα ρούχα… Νομίζω ότι αυτά τα δύο αποσπάσματα αρκούν για να μας δώσουν μια καλή ιδέα του ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ σκεπτικού που κυριαρχεί και στην υπόλοιπη μελέτη…

Περνώντας τώρα στα αριθμητικά οικονομικά δεδομένα, η μελέτη υπολογίζει 3 πιθανά σενάρια: Την εξίσωση του ΕΦΚ στο ανώτατο όριο (412 Ε/kL), την εξίσωση στο 80% του ΕΦΚ του πετρελαίου κίνησης όπως προέβλεπε άλλωστε και ο Ν. 3986/11, και την εξίσωση στα 330 Ε/kL. Μια ματιά στον σχετικό πίνακα, μας δείχνει και το προσδοκώμενο δημοσιονομικό αποτέλεσμα: Όπως μπορείτε να δείτε, το ελάχιστο οικονομικό όφελος που προβλέπεται για τα έσοδα του Κράτους από τις επιλογές αυτές (υπολογισμένες για την περίοδο 2012-13), ανέρχεται στα 508 εκατομμύρια Ευρώ…

Περαιτέρω, οι συντάκτες της έκθεσης προβλέπουν – και αργότερα, η Κυβέρνηση αποδέχεται… - ότι ασφαλώς, θα υπάρξει ΜΕΙΩΣΗ της ζήτησης, αφού η τιμή του πετρελαίου θέρμανσης θα εκτοξευτεί. Συγκεκριμένα, και σύμφωνα με το πρώτο σενάριο – το ακριβότερο – υπολογίζουν ότι θα υπάρξει: «Συνολικά αύξηση 62% στην τιμή, η οποία σύμφωνα με τις εκτιμήσεις μας θα προκαλέσει, ceteris paribus, μείωση της κατανάλωσης κατά 17,5% το 2012 σε σχέση με το 2011 και 11% το 2013 σε σχέση με το 2012».

Τουλάχιστον, έπεσαν μέσα στην αύξηση της τιμής… Αυτό είναι μάλλον και το μόνο όπου έπεσαν μέσα, και τώρα αφήνοντας στην άκρη τις προβλέψεις του ΙΟΒΕ αλλά και των Κυβερνητικών οικονομικών εγκεφάλων, ας πάμε κατ’ ευθείαν στο τι πραγματικά συνέβη, με βάση τα στοιχεία τα οποία έχουμε στη διάθεσή μας μέχρι στιγμής. Και λέω μέχρι στιγμής, γιατί η οικονομική περίοδος κατά την οποία καταναλώνεται το πετρέλαιο θέρμανσης βρίσκεται μεν στο τέλος της αλλά δεν έχει τελειώσει και τυπικά ακόμα, έχουμε όμως επαρκή στοιχεία που μας επιτρέπουν να δούμε τι συνέβη. Η Κυβέρνηση λοιπόν, και το οικονομικό της επιτελείο, απεδέχθη τη λήψη του μέτρου και προχώρησε σε συμφωνία με την τρόικα. Την οποία ενέταξε στο Μεσοπρόθεσμο Πλαίσιο Δημοσιονομικής Στρατηγικής 2013-2016. Η συμφωνία αυτή για το διάστημα από τις 15 Οκτωβρίου 2012 μέχρι τις 30 Απριλίου 2013 προβλέπει είσπραξη πρόσθετων φορολογικών εσόδων συνολικού ύψους 500 εκατ. ευρώ από την εξίσωση των ειδικών φόρων κατανάλωσης στο πετρέλαιο θέρμανσης και στο πετρέλαιο κίνησης. Ας δούμε λοιπόν, εν κατακλείδι, τι πραγματικά πέτυχαν:

Σύμφωνα λοιπόν με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Υπουργείου Οικονομικών τα οποία έδωσε στη δημοσιότητα, όπως δημοσιεύτηκαν στον γενικό αλλά και στον οικονομικό Τύπο, έχουμε τα εξής δεδομένα:

Έγινε αύξηση της τάξης του 30% για την λιανική τιμή του πετρελαίου θέρμανσης (από το 1 ευρώ ανά λίτρο στο 1,3 ευρώ), και ταυτόχρονα και μικρή μείωση της λιανικής τιμής του πετρελαίου κίνησης κατά περίπου 8 έως 10 λεπτά του ευρώ ανά λίτρο. Προϋπολογισθέντα πρόσθετα έσοδα για το δημόσιο ταμείο ύψους τουλάχιστον 500 εκατ. ευρώ.

Δημοσιονομικό αποτέλεσμα: Τουλάχιστον μπορεί να χαρακτηριστεί ως απογοητευτικό.

Ας δούμε τους ψυχρούς αριθμούς: Πέρυσι το πρώτο δίμηνο του έτους πωλήθηκαν στους καταναλωτές 1,1 εκατ. τόνοι πετρέλαιο θέρμανσης. Φέτος το αντίστοιχο δίμηνο πωλήθηκαν μόλις 374 χιλιάδες τόνοι, δηλαδή η κατανάλωση μειώθηκε κατά περίπου 68%. (Υπενθυμίζω ότι προέβλεπαν αθροιστική μείωση κατά περίπου 30%...) Ουσιαστικά, κατέρρευσε πρωτοφανώς η ζήτηση. Όσον αφορά στο πετρέλαιο κίνησης πέρυσι το πρώτο δίμηνο του έτους διατέθηκαν 367 χιλιάδες τόνοι, ενώ φέτος η αντίστοιχη ποσότητα αυξήθηκε στις 403 χιλιάδες τόνους (αύξηση 10%).

Τα ποσά των εσόδων αποδεικνύουν την εισπρακτική αποτυχία του μέτρου της εξίσωσης. Πέρυσι εισπράχθηκαν από τον ειδικό φόρο κατανάλωσης του πετρελαίου θέρμανσης 68,5 εκατ. ευρώ. Φέτος το αντίστοιχο ποσό αυξήθηκε στα 123,6 εκατ., δηλαδή παρουσίασε αύξηση κατά 80%. Ωστόσο, σε απόλυτους αριθμούς η αύξηση είναι μόλις 55 εκατ. ευρώ. Και αυτή όμως δεν είναι «καθαρή» διότι η μείωση του ΕΦΚ στο πετρέλαιο κίνησης στοίχισε στα έσοδα. Το πρώτο δίμηνο του 2012 είχαν εισπραχθεί από τον ΕΦΚ πετρελαίου κίνησης 151,5 εκατ. ευρώ. Φέτος την αντίστοιχη χρονική περίοδο έχουν εισπραχθεί 137 εκατ. ευρώ, δηλαδή χάθηκαν 14,5 εκατ. ευρώ παρά την αύξηση της κατανάλωσης πετρελαίου θέρμανσης κατά 10%. Έτσι η καθαρή αύξηση των κρατικών εσόδων από την εξίσωση των φόρων (ΕΦΚ) είναι μόλις 40 εκατ. ευρώ και όχι 500 όπως υπολόγιζε το υπουργείο Οικονομικών. Η υστέρηση αυτή φαίνεται και στα επίσημα στοιχεία για την πορεία των εισπράξεων των τελωνείων.

Κάτι ακόμα, που πρέπει να συνυπολογιστεί, είναι η επιστροφή μικρού μέρους του φόρου, το λεγόμενο επίδομα θέρμανσης: Με βάση τα στοιχεία της Γενικής Γραμματείας το δημόσιο έχει αναλάβει την υποχρέωση να επιστρέψει φόρους 85 εκατ. ευρώ. Προς το παρόν βέβαια, έχει επιστρέψει λιγότερα από 10 εκατ. Ευρώ, λόγω ακριβώς της κατάρρευσης της ζήτησης…

Δεν τελειώσαμε όμως. Έρχεται και η χαριστική βολή: Εκτός από τον ΕΦΚ, το Δημόσιο εισπράττει και ΦΠΑ πάνω στην τιμή των καυσίμων… Σε ένα λίτρο πετρελαίου θέρμανσης, το δημόσιο εισέπραττε πέρυσι 18,6 λεπτά του ευρώ από τον ΦΠΑ και φέτος εισπράττει 24,8 λεπτά (εδώ επιβάλλεται να σημειωθεί ότι η αύξηση του φόρου οφείλεται στο γεγονός ότι επιβάλλουμε ΦΠΑ και επί του ειδικού φόρου κατανάλωσης!!!). Λόγω της καθίζησης των πωλήσεων, αυτή η μικρή αύξηση του φόρου ανά λίτρο δεν στάθηκε αρκετή για να καλύψει τις απώλειες. Τα έσοδα από τον ΦΠΑ στο πετρέλαιο θέρμανσης έχουν καταρρεύσει. Από τα 208 εκατ. ευρώ που εισπράχθηκαν πέρυσι, έχουμε πέσει στα 82 εκατ. ευρώ.

Κι όλα αυτά, χωρίς να συνυπολογίζονται τα πρόσθετα έσοδα που έχασε το Δημόσιο από τη φορολογία των κερδών όλων των συναφών επιχειρήσεων (διυλιστηρίων, εταιριών εμπορίας, πρατηριούχων και μεταπωλητών θέρμανσης) που είδαν τη ζήτηση και τις πωλήσεις τους να καταρρακώνονται.

Τελικό συμπέρασμα: Τα έσοδα ΜΟΝΟΝ από τους φόρους κατανάλωσης είναι κατά περίπου 450 εκατ. ευρώ χαμηλότερα σε σχέση με τους στόχους που τέθηκαν κατά τη σύνταξη του επικαιροποιημένου μεσοπρόθεσμου προγράμματος… Και αν συνυπολογίσουμε την κατάρρευση των εσόδων από το ΦΠΑ, και την υποχρέωση καταβολής του ελάχιστου αυτού έστω, επιδόματος, τότε φτάνουμε σε ένα ολοκάθαρα ΑΡΝΗΤΙΚΟ τελικό αποτέλεσμα, που μόνο ως ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΗ ΑΠΟΤΥΧΙΑ του μέτρου μπορεί να χαρακτηριστεί. Μια νέα μαύρη τρύπα, κατά του μετριότερους υπολογισμούς, ύψους 450-500 εκατομμυρίων ευρώ, την οποία τώρα το Κυβερνητικό Οικονομικό Επιτελείο θα ψάχνει πώς θα κλείσει… Πιθανότατα, με την νοοτροπία που τους διακατέχει, επιβάλλοντας και άλλους φόρους, και επιταχύνοντας περαιτέρω την ύφεση…

Και όλα αυτά, χωρίς να συνυπολογίσουμε το τεράστιο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ – που μεταφράζεται βέβαια και σε οικονομικό – κόστος από τις λεγόμενες «παράπλευρες απώλειες» του μέτρου: Την επιβάρυνση της Δημόσιας Υγείας, την επαπειλούμενη οικονομική εξαφάνιση ολόκληρων επαγγελματικών κλάδων όπως οι βενζινοπώλες και συναφείς δραστηριότητες, την λαθροϋλοτόμηση των δασών…

Μήπως όμως, παρ’ όλα αυτά, μήπως ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ επιτεύχθηκε ο στόχος της εξάλειψης ή έστω μείωσης του λαθρεμπορίου πετρελαίου και της συνεπαγόμενης οικονομικής ωφέλειας;

Η απάντηση είναι, ΒΕΒΑΙΩΣ ΟΧΙ, και αυτό διότι σύμφωνα και πάλι με τον οικονομικό τύπο ο οποίος αναφέρει πηγές της αγοράς, το λαθρεμπόριο αφέθηκε να «μετακομίσει» στο ναυτιλιακό πετρέλαιο, το οποίο ήταν και παραμένει αφορολόγητο, και κατά γενική ομολογία ουσιαστικά ανεξέλεγκτο… Ένα μόνο στοιχείο προς επιβεβαίωση αυτού του ισχυρισμού, όπως δημοσιεύτηκε σε πρόσφατο τεύχος του καλού περιοδικού UNFOLLOW. Είναι τα λόγια του πρώην βουλευτή και πρώην Υπουργού κ. Γιώργου Σούρλα τον περασμένο Οκτώβριο σχετικά με το θέμα: Λέει ο κ. Σούρλας, σύμφωνα με το UNFOLLOW, έπειτα από συνάντηση που είχε με τον Ειδικό Γραμματέα του ΣΔΟΕ: «Αξιοσημείωτο είναι ότι τα δύο σκάφη δίωξης λαθρεμπορίου που παρελήφθησαν το 2008, για τα οποία δαπανήθηκαν 2.030.000 ευρώ και που διαθέτουν σύγχρονα συστήματα εντοπισμού των πλοίων εφοδιασμού – μεταφοράς αφορολόγητου καυσίμου ναυτιλίας και κάθε άλλης ύποπτης κίνησης λαθρεμπορίου, παραμένουν ακινητοποιημένα τέσσερα χρόνια». Τα συμπεράσματα, μπορεί να τα συνάγει ο καθένας.

Αυτοί είναι, συνοπτικά, οι οικονομικοί λόγοι που έφεραν τον ΣΥΡΙΖΑ-ΕΚΜ, μαζί με το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της σκεπτόμενης Ελληνικής κοινωνίας, δυναμικά ΕΝΑΝΤΙΟ στο μέτρο αυτό. Αυτοί είναι οι λόγοι, που και σήμερα, με όση δύναμη διαθέτουμε μέσα και έξω από το Κοινοβούλιο, μας κάνουν να ζητούμε την έστω και τώρα άμεση απόσυρση του μέτρου - ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ του ΕΦΚ στα επίπεδα προ του 2011, ώστε να μπορέσει και πάλι να ανασάνει - και να ζεσταθεί… - ο Έλληνας πολίτης, αλλά και να δούμε κάποια αντίστροφα, ευεργετικά αποτελέσματα στον οικονομικό τομέα…

Mόνος δρόμος και συνειδητή πολιτική μας επιλογή, να εντείνουμε τις προσπάθειές μας ώστε να μπορέσουμε να ανατρέψουμε συνολικά αυτές τις καταστροφικές πολιτικές και όσους με κοινωνική αναλγησία, αλλά και οικονομική άγνοια, τις εκφράζουν και τις υλοποιούν.

Α.Σ.

 *  Άρης Σπέγγος – Μηχανικός παραγωγής – Εκπαιδευτής καταδύσεων:

Γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1965. Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης του Πολυτεχνείου Κρήτης, με εξειδίκευση στον τομέα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, και εργασιακή εμπειρία σε Ελλάδα, Σουηδία και Ολλανδία.

Από τα χρόνια των σπουδών του και μέχρι σήμερα, δραστηριοποιήθηκε πολιτικά στο φοιτητικό κίνημα, στο χώρο της ανένταχτης Αριστεράς, των κινημάτων βάσης και της άμεσης Δημοκρατίας. Σήμερα εργάζεται ως επαγγελματίας δύτης και εκπαιδευτής καταδύσεων διεθνών οργανισμών και ασχολείται με τον θαλάσσιο τουρισμό. Είναι παντρεμένος, έχει μια κόρη και ζει στα Γιάννενα